Қазақстан мәдениет і
Қазақстан — соңғы жылдары парламенттің өкілеттігін кеңейту реформалары жүргізіліп жатқан президенттік басқару нысанындағы мемлекет, ал оның парламенті қос палаталы жүйеден тұрады.
Ел көпұлтты болып табылады және оның мәдениеті әртүрлілікке бай. Көшпелі халықтың дәстүрлері бүгінгі күнге дейін күнделікті өмірде сақталып, музыкадан, тағамдардан және қолөнер бұйымдарынан көрініс табады.
Қазақстанның аумағы өте кең, ол Жапонияның жерінен 7 еседен астам үлкен. Елдің басым бөлігі жазық болып келеді, ал ұлан-ғайыр аймақты «дала» деп аталатын жазық алқаптар алып жатыр. Сонымен қатар, оңтүстік пен шығыста Тянь-Шань сияқты зәулім тау жоталары созылып жатыр.
Климаты шұғыл континенттік, жыл мезгілдерінің айқын алмасуымен ерекшеленеді. Жазы ыстық әрі құрғақ болса, қысы өте қатал, тіпті елорда Астананы қоса алғанда, ішкі солтүстік аймақтарда ауа температурасы -40°C-тан төмен түсуі мүмкін.
Қазақстан мұнай, табиғи газ, уран және әртүрлі металдар сияқты бай табиғи ресурстарға ие. Бұл ресурстар Қазақстан экономикасын қолдайтын негізгі тірек болып табылады. Дегенмен, шикізат экспортына тәуелді экономикалық құрылым халықаралық ресурстар бағасының құбылуына бейім келеді. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі соңғы жылдары өңдеу өнеркәсібін дамыту және логистикалық хабқа айналу арқылы экономиканы әртараптандыруды белсенді түрде жүргізіп жатыр.
■ Аумағы
2 724 900 шаршы шақырым (Жапониядан 7 есе үлкен, әлемде 9-шы орында. Кеңес Одағы құрамында болған елдер арасында Ресейден кейін екінші орында.)
■ Халық саны
19,8 миллион адам
(2024 жыл: БҰҰ-ның Халық қоныстану қоры (UNFPA))
■ Экономикасы
ІЖӨ (Жалпы ішкі өнім) 259,3 миллиард доллар
(2023 жыл: ХВҚ (IMF) болжамды көрсеткіші)
■ Этникалық құрамы
Қазақтар (70,7%)
орыстар (15,2%)
өзбектер (3,3%)
украиндар (1,9%)
ұйғырлар (1,5%)
татарлар (1,1%)
басқалар (5,2%)
(2023 жыл: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті)
■ Тілі
Ислам (69,2%), христиандық (17,2%), дінге сенбейтіндер (2,3%), жауап бермегендер (11,0%)
(2021 жыл: Қазақстан Республикасының Ұлттық халық санағы)
■ Діні
Ислам (69,2%)
Христиандық (17,2%)
Дінсіздер (2,3%)
Жауап бермегендер (11,0%)
(2021 жыл: Қазақстан Республикасының ұлттық халық санағы)
■ Елордасы
Астана
■ Әкімшілік-аумақтық құрылымы
Қазақстан 17 облыстан және 3 республикалық маңызы бар қаладан тұрады.
*2022 жылы Абай облысы (Шығыс Қазақстан облысынан бөлінген), Ұлытау облысы (Қарағанды облысынан бөлінген) және Жетісу облысы (Алматы облысынан бөлінген) атты 3 жаңа облыс құрылып, қазіргі жүйе қалыптасты.
■ Климаты
Қазақстанның аумағы ұлан-ғайыр болғандықтан, климаты аймақтарға байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. Дегенмен, жалпы алғанда, шұғыл континенттік климаттық белдеуге жатады және жыл мезгілдері айқын алмасады.
Ендікке байланысты күн радиациясының айырмашылығы мен жер бедерінің әсеріне бейім болғандықтан, елді Солтүстік, Орталық, Оңтүстік және Батыс деп бөліп қарастыру арқылы жақсырақ түсінуге болады.
Туризм үшін ең қолайлы маусым — әдетте көктем (сәуір–маусым) және күз (қыркүйек–қазан) айлары.
□ Солтүстік: Ресеймен шекаралас, қысы өте қатал әрі суық аймақ.
□ Орталық: Ұлан-ғайыр далалық алқаптар созылып жатқан, құрғақ әрі типтік континенттік климаты бар аймақ.
□ Оңтүстік: Тянь-Шань тауларының бөктерінде орналасқан, салыстырмалы түрде жылы және ежелгі Орталық Азияның тарихи әрі мәдени әсері күшті сақталған аймақ.
□ Батыс: Каспий теңізімен шектесетін, климаты өте құрғақ аймақ. Мұнда мұнай және табиғи газ сияқты бай жер асты табиғи ресурстары шоғырланған, ел экономикасының маңызды тірегі болып табылады.
Солтүстік аймақ
◎ Климаттық ерекшеліктері: Типтік континенттік климат тән, қысы өте суық әрі ұзақ, ал жазы салыстырмалы түрде қысқа және жылы болады. Қар көп түседі және ауа райы құрғақ келеді.
◎ Температура айырмашылығы: Жылдық температура ауытқуы (амплитудасы) өте жоғары. Қыста орташа температура жиі -15°C-тан төмендейді, ал -30°C-тан да төмен суық күндер сирек емес. Жазда ауа температурасы 20°C шамасына дейін көтерілгенімен, тәуліктік температура ауытқуы (күндіз бен түннің айырмашылығы) үлкен болады.
Республикалық маңызы бар қала
Астана
※ Қазақстанның елордасы, солтүстіктегі Ақмола облысының аумағында орналасқан дербес республикалық маңызы бар қала болып табылады.
≪Облыстар мен облыс орталықтары ≫
Солтүстік Қазақстан облысы
/ Облыс орталығы: Петропавл
Ақмола облысы
/ Облыс орталығы: Көкшетау
Павлодар облысы
/ Облыс орталығы: Павлодар
Қостанай облысы
/ Облыс орталығы: Қостанай
Орталық аймақ
◎ Климаттық ерекшеліктері: Солтүстік секілді шұғыл континенттік климат тән, бірақ солтүстікпен салыстырғанда құрғақтық деңгейі жоғарырақ және қыста қар аз түседі. Паналаудан кенде, ұлан-ғайыр далалық (жазық дала және шөлейтті) аймақ болғандықтан, желді күндер жиі болады.
◎ Температура айырмашылығы: Жылдық және тәуліктік температура ауытқуы өте жоғары аймақ болып табылады. Қыста суық толқындар келгенде ауа температурасы -35°C-тан төмен түсетін болса, жазда күннің қатты түсуінен 30°C–35°C-тан асатын аптап ыстық орнайды. Осылайша, мұнда жазғы ыстық солтүстікке қарағанда қаталдау болады.
≪Облыстар мен облыс орталықтары≫
Қарағанды облысы
/ Облыс орталығы: Қарағанды
Ұлытау облысы
/ Облыс орталығы: Жезқазған
Оңтүстік аймақ
◎ Климаттық ерекшеліктері: Құрғақ континенттік климат тән, бірақ солтүстік пен орталыққа қарағанда қысы жұмсақ, ал жазы ыстық әрі күн сәулесі қаттырақ болады. Жазық аймақтарда далалық және шөлді климат байқалса, еліміздің шығысы мен оңтүстік шекарасы бойында Тянь-Шань сияқты зәулім тау жоталары созылып жатыр. Осыған байланысты биіктік белдеулері бойынша климаттың өзгеруі де байқалады.
◎ Температура айырмашылығы: Солтүстік пен орталықтағыдай тым қатты аяз болмағанымен, жыл бойғы температура айырмашылығы бәрібір үлкен болып қала береді. Жазы өте ыстық, ауа температурасы 40°C-қа жуық (кейде одан да жоғары) болуы мүмкін. Қысы салыстырмалы түрде жылы, бірақ суық ағындар келгенде температура нөлден төмен түседі.
≪Республикалық маңызы бар қалалар≫
Алматы қаласы
Қазақстанның ең үлкен экономикалық және мәдени орталығы (бұрынғы астанасы).
Шымкент қаласы
Оңтүстіктің негізгі өнеркәсіптік және коммерциялық орталығы.
≪Облыстар≫
Жетісу облысы
/ Облыс орталығы: Талдықорған
※ 2022 жылы Алматы облысынан бөлініп, жаңадан құрылды.
Алматы облысы
/ Облыс орталығы: Қонаев
※ Бұрын бұл қала «Қапшағай» деп аталған, бірақ 2022 жылғы әкімшілік-аумақтық қайта құру кезінде Қазақ КСР-ін басқарған көрнекті мемлекет қайраткері
Дінмұхамед Қонаевтың құрметіне атауы өзгертіліп, жаңа облыс орталығына айналды.
Жамбыл облысы
/ Облыс орталығы: Тараз
Түркістан облысы
/ Облыс орталығы: Түркістан
※ Бұрынғы «Оңтүстік Қазақстан облысы». Облыс орталығы Түркістан қаласында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген «Қожа Ахмет Ясауи кесенесі»
орналасқан және ол тарихи қасиетті мекен ретінде танымал.
Қызылорда облысы
/ Облыс орталығы: Қызылорда
Батыс аймақ
◎ Климаттық ерекшеліктері: Континенттік климаттық белдеуге жатады, бірақ Каспий теңізінің ықпалы бар жағалау аймақтары мен ішкі құрлықтық өңірлер арасында айырмашылықтар байқалады. Жалпы алғанда құрғақ келеді, жауын-шашын мөлшері аз. Жазы ыстық әрі құрғақ болса, қысы салыстырмалы түрде суық болып, қар түседі, бірақ солтүстіктегідей қатал емес. Шөл және шөлейтті жер бедері кең таралғандықтан, шаңды дауылдар да тұрып тұрады.
◎ Температура айырмашылығы: Жылдық температура ауытқуы үлкен, бірақ солтүстік немесе орталық аймақтардағыдай тым шұғыл емес. Жазы өте ыстық әрі құрғақ болады. Орташа температура 30°C шамасында болғанымен, күндізгі ең жоғары температураның 40°C-тан асып кетуі сирек емес. Қыста орташа температура нөлден төмен түсуі мүмкін, бірақ аяздың -20°C-тан төмендеуі сирек кездеседі. Тәуліктік температура ауытқуы ішкі құрлықтық аудандарда жоғарылау үрдісіне ие.
≪Облыстар мен облыс орталықтары≫
Ақтөбе облысы
/ Облыс орталығы: Ақтөбе
Батыс Қазақстан облысы
/ Облыс орталығы: Орал
Атырау облысы
/ Облыс орталығы: Атырау
Маңғыстау облысы
/ Облыс орталығы: Ақтау
＜Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы＞
Суреттің дереккөзі: Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты (https://www.akorda.kz/en/state_symbols/kazakhstan_flag)
■Мемлекеттік ту
Қазақстанның Мемлекеттік туы 1992 жылы бүкілхалықтық байқау нәтижесінде таңдап алынған Шәкен Ниязбековтің жобасы бойынша жасалды. Онда егемен елдің жаңа ұлттық бірегейлігі, тарихы мен мәдениеті, сондай-ақ халықтың мінез-құлқы терең бейнеленген.
■ Туды құрайтын 4 негізгі элемент және олардың мағынасы
Көгілдір түс (Ашық аспан түсі)
Қазақ даласының шексіз тұнық аспанын, елдегі бейбітшілік пен тұрақтылықты бейнелейді. Сонымен қатар, бұл түс қазақтарды қоса алғанда, бүкіл түркі халықтары үшін қасиетті дәстүрлі түс болып табылады және ұлттардың бірлігі мен ынтымақтастығын білдіреді.
Алтын күн
Байлық пен берекені, өмірдің қайнар көзі болып табылатын қуат пен жарқын болашақты бейнелейді. Күннен тараған 32 сәуле бидай басының (молшылық пен тоқшылықтың) бейнесін танытады, бұл — мемлекеттің өсіп-өркендеуі мен дамуына деген тілектің белгісі.
Қанатын жайған қыран (Дала бүркіті)
Қазақстанның кең байтақ аспанында қалықтаған ителгі (немесе бүркіт) құсы. Көшпелі халық үшін қыран ежелден бостандықтың, тәуелсіздіктің, қуаттылықтың, даналық пен асқақ мұраттарға ұмтылудың символы болып табылады. Ол мемлекеттің болашаққа қарай нық қадам басып, биікке шырқауын білдіреді.
Сол жақ шетіндегі алтын түсті ұлттық ою-өрнек (Қазақ өрнегі)
Тудың сол жағында қазақ халқының дәстүрлі ою-өрнегі тігінен орналасқан. Мұнда қойдың мүйізін негізге алған «Қошқар мүйіз» сияқты өрнектер қамтылған. Бұл өрнектер табиғатпен үйлесімді өмір сүрген көшпелі мәдениеттің тарихын және Қазақстанның мәдени бірегейлігін айшықтайды.
■Қысқаша тарих
XV ғасырдың екінші жартысы
Көшпелі өзбек мемлекетінен бөлініп шығып, Қыпшақ даласында (қазіргі Қазақстан аумағын қоса алғанда) өз ықпалын кеңейтті. Қазақ хандығының құрылуы.
XVIII ғасырдың басы
Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз деп аталатын үш тайпалық одаққа (бірлестікке) бөлінуі.
1730-шы жылдар
Қазақ билеушілерінің бір бөлігі Ресей императорына (патшасына) бағынуы (бодандықты қабылдауы).
XVIII ғасырдың ортасы
Цин империясына да алым-салық (тарту-таралғы) төлеп, вассалдық қарым-қатынас орнатуы.
1820-ші жылдарға дейін
Ресей империясы генерал-губернаторлықтар (генерал-губернаторлық басқару жүйесін) құрып, хан билігінің өкілеттігін кезең-кезеңімен (біртіндеп) тоқтатты (жойды).
1837–1847 жылдар
Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық көтеріліс (қазақтардың Ресей империясына қарсы ең ірі соғысы).
1850–1860-шы жылдар
Қазіргі Қазақстанның бүкіл аумағы Ресей империясының билігіне өтті (орыс шаруаларының жаппай қоныс аударуы басталды).
1920 жыл
«Қырғыз (Қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының» құрылуы (Астанасы: Орынбор).
1924 жыл
Орталық Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу нәтижесінде шекара сызығының өзгеруі.
1925 жыл
Астананы Орынбордан Қызылордаға көшіру және мемлекет атауын «Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы» деп өзгерту.
1929 жыл
Астананы Алматыға (Алма-Ата) көшіру.
1936 жыл
КСРО құрамындағы одақтас республика — Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы мәртебесіне көтерілуі.
1986 жылғы
17–18желтоқсан
Желтоқсан көтерілісі (Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.
Қонаевтың қызметінен босатылуына наразылық білдірген қазақ жастарының шеруін Ішкі істер министрлігі әскері мен милицияның қатыгездікпен басып-жаншуы).
1990 жылғы
24 сәуір
Н. Ә. Назарбаевтың Қазақ КСР Президенті лауазымына кірісуі (сайлануы).
1990 жылғы
25 қазан
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияны қабылдауы.
1991 жылғы
1 желтоқсан
Тұңғыш бүкілхалықтық Президент сайлауының өтуі және Н. Ә.
Назарбаевтың жеңіске жетуі (сайлануы).
1991 жылғы
10 желтоқсан
Мемлекет атауын «Қазақстан Республикасы» деп өзгерту туралы заңның қабылдануы.
1991 жылғы
16 желтоқсан
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңының қабылдануы (Тәуелсіздік декларациясы).
1997 жылғы
10 желтоқсан
Астананың Алматыдан Ақмолаға (қазіргі Астана қаласы) ресми түрде көшірілуі.
1999 жылғы
10 қаңтар
Кезектен тыс Президент сайлауының өтуі және Н. Ә. Наザーбаевтың қ айта сайлануы.
2005 жылғы
4 желтоқсан
Кезекті Президент сайлауының өтуі және Н. Ә. Назарбаевтың қайта сайлануы.
2011 жылғы
3 сәуір
Кезектен тыс Президент сайлауының өтуі және Н. Ә. Назарбаевтың қайта сайлануы.
2015 жылғы
26 сәуір
Кезектен тыс Президент сайлауының өтуі және Н. Ә. Назарбаевтың қайта сайлануы.
2019 жылғы
19 наурыз
Тұңғыш Президент Н. Ә. Назарбаевтың өз еркімен биліктен (қызметінен) кететіні туралы мәлімдеуі.
2019 жылғы
20 наурыз
Қ. К. Тоқаевтың Қазақстан Республикасының Президенті ретінде ант беруі (лауазымына кірісуі).
2019 жылғы
23 наурыз
Елорда атауын «Астанадан» «Нұр-Сұлтан» деп өзгерту туралы Жарлыққа қол қойылуы.
2019 жылғы
9 маусым
Кезектен тыс Президент сайлауын өткізу және Қ. К. Тоқаевтың жеңіске жетуі (Президент болып сайлануы).
2022 жылғы қаңтардың басы
Алматы қаласын қамтыған жаппай тәртіпсіздіктер мен қайғылы «Қаңтар оқиғасының» орын алуы.
2022 жылғы
17 қыркүйек
Елорда атауын «Нұр-Сұлтаннан» «Астана» деп кері өзгерту туралы Жарлыққа қол қойылуы.
2022 жылғы
20 қараша
Кезектен тыс Президент сайлауының өтуі және Қ. К. Тоқаевтың қайта сайлануы.
■Сыртқы саясаттың 4 негізгі бағыты
(1) Ресеймен қарым-қатынас және күрделі стратегиялық арақашықтық
Шекаралас орналасқан, тарихи, саяси және экономикалық тұрғыдан өте тығыз байланыстағы Ресеймен ынтымақтастық пен достық қарым-қатынасты сақтауға маңыз беріледі. Қазақстан Ресей жетекшілік ететін Еуразиялық экономикалық одақ (ЕЭО), Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ) және Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы (ТМД) сияқты халықаралық ұйымдардың белсенді мүшесі болып табылады.
Соңғы уақыттағы үрдістер: 2022 жылы Украинада соғыс басталғаннан бері Қазақстан Ресеймен экономикалық байланыстарды сақтай отырып, Украинаның шығыс аймақтарының аннексиясын танымау сияқты егемендік пен аумақтық тұтастықты құрметтейтін бейтарап ұстанымды ұстануда. Осылайша, Ресеймен белгілі бір деңгейде стратегиялық арақашықтықты сақтау саясатын жүргізіп келеді.
(2) Қытаймен стратегиялық серіктестік
Шығыстағы көршісі — ұлы держава Қытаймен экономикалық және қауіпсіздік саласындағы байланыстарға терең мән береді. Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) 2001 жылы құрылған сәттен бастап мүше және Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» ауқымды экономикалық жобасының маңызды стратегиялық серіктесі (логистикалық хабы) ретінде инфрақұрылымдық инвестицияларды қабылдап келеді.
(3) АҚШ, Еуроодақ және Жапониямен «көпвекторлы» ынтымақтастық
АҚШ, Еуропалық Одақ (ЕО), сондай-арқ Жапония бастаған Азия елдерімен тығыз әрі игі қарым-қатынасты ұстанып отыр. Әсіресе, Еуроодақ Қазақстан үшін ең ірі инвестор және сауда серіктестерінің бірі ретінде, Ресей мен Қытайға шамадан тыс тәуелділікті болдырмауға көмектесетін маңызды экономикалық теңгерімші (баланс сақтаушы) рөлін атқарады. Жапониямен де «Орталық Азия + Жапония» диалогы аясында тығыз іс-қимыл жасалуда.
(4) Төл халықаралық бастамалар және көпжақты дипломатия
Орта держава ретіндегі рөлін нығайту мақсатында Қазақстан көптеген ауқымды халықаралық іс-шараларға бастамашы болды.
АӨСШК (Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес): бұл Қазақстанның тікелей бастамасымен құрылған құрылым. 2022 жылғы саммитте бұл форумды жай ғана «Кеңес (Conference)» деңгейінен толыққанды «Халықаралық ұйым (Organization)» мәртебесіне көтеру процесі басталды.
Халықаралық қоғамдастықтағы жетістіктері: 2010 жылы Орталық Азия елдерінің ішінен алғашқы болып ЕҚЫҰ (Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымы) төрағасы болды, ал 2017–2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі (Орталық Азияда тұңғыш рет) ретінде қызмет атқарып, халықаралық келіссөздерде бітімгер ретінде жоғары баға алды. Сонымен қатар, Қазақстан әлемде ядролық қаруды таратпау және қарусыздану процестерін бастаушы әрі көшбасшы ел ретінде кеңінен танымал.
≪Қазақстан мен Жапония арасындағы екіжақты шарттар мен келісімдер≫
1994 жылғы сәуір
Жапония мен КСРО арасында жасалған шарттардың құқықтық мұрагерлігін (жалғастыруын) растау.
1995 жылғы наурыз
Қазақстан Үкіметінің Жапония Үкіметіне КСРО-мен жасалған Салықтық конвенцияның қолданылуын тоқтату туралы мәлімдеуі (осыған байланысты бұл конвенция келесі 1996 жылғы 1 қаңтардан басталатын әрбір салық кезеңінің табыстары үшін өз күшін жойды).
2004 жылғы тамыз
Қазақстан мен Жапония арасындағы Техникалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылуы (2005 жылғы маусымда күшіне енді).
2008 жылғы желтоқсан
Қазақстан мен Жапония арасындағы Салықтық конвенцияға (Табысқа салынатын салықтарға қатысты қосарланған салық салуды болдырмау және салық төлеуден жалтаруға жол бермеу туралы конвенцияға) қол қойылуы (2009 жылғы желтоқсанда күшіне енді).
2010 жылғы наурыз
Қазақстан мен Жапония арасындағы Атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылуы (2011 жылғы мамырда күшіне енді).
2014 жылғы қазан
Қазақстан мен Жапония арасындағы Инвестицияларды өзара көтермелеу және қорғау туралы келісімге қол қойылуы (2015 жылғы қазанда күшіне енді).
Қазақстан-Жапония
Жібек жолықауымдастығы