Қазақстан мәдениеті
Қазақстан әрқашан әлемдік негізгі діндердің тоғысқан нүктесі болды.
Қазіргі Қазақстан — бұл зайырлы, көпұлтты және көпдінді мемлекет. Қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз ету, сондай-ақ Қазақстанның діни дәстүрлерін қайта жаңғырту мен дамыту — бұл ар-ождан бостандығын қамтамасыз етуге, қоғамдағы келісім мен тұрақтылықты сақтауға бағытталған теңгерімді де үйлесімді мемлекеттік саясаттың нәтижесі.
Исламнан бөлек, мұнда Орыс православ шіркеуі сияқты басқа да сенімдер бар, дегенмен Қазақстан халқының 69,2%-ын мұсылмандар (негізінен сунниттер) құрайды. Қазақстандағы ислам — бұл елдің тарихы мен мәдениетіне терең бойлаған маңызды элемент. Ислам діні Қазақстанға X–XI ғасырларда Ұлы Жібек жолы арқылы тарала бастады. Исламның таралуы түркі халықтарының бұл дінді қабылдауымен қатар жүріп, қазақ халқының бірегейлігін (айдентикасын) қалыптастыруға үлкен ықпал етті. Кеңес Одағы дәуірінде діни қызметке шектеу қойылғанымен, тәуелсіздік алғаннан кейін ислам қайтадан маңызды рөл атқара бастады.
Қазақстандағы ислам халықтың дәстүрлі әдет-ғұрыптарына, мерекелеріне және отбасылық құндылықтарына өз әсерін тигізеді. Рамазан сияқты маңызды исламдық шаралар жалпықоғамдық оқиға ретінде кеңінен танылған. Дегенмен, ол салыстырмалы түрде зайырлы сипатқа ие, ал күнделікті өмірдегі діни қағидалардың сақталуы басқа ислам елдеріндегідей қатаң емес.
Қазақстан үкіметі дін бостандығына кепілдік бере отырып, экстремизм мен діни араздықтың алдын алу саясатын да белсенді жүргізіп келеді. Орталық Азияның басқа елдері сияқты, бұл салаға саяси факторлар да ықпал етеді. Үкімет діни экстремистік топтардың белсенділігінен сақтанып, діни саясат арқылы қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылады. Соңғы жылдары Қазақстан үкіметі Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына (ИЫҰ / OIC) қарасты Ислам елдерінің стандарттау және метрология институтына (SMIIC) мүше болып, адал (халал) өнімдерін стандарттау ісін ілгерілетіп келеді.
■Қазақстандағы діндердің таралуы
Қазақстан аумағында көптеген әртүрлі діндердің бар болуына қарамастан, халықтың басым бөлігі сунниттік исламды ұстанатын мұсылмандар мен орыс православ сеніміндегі христиандарға бөлінеді. 2021 жылғы халық санағының мәліметі бойынша, мұсылмандар шамамен 69,2%-ды, ал христиандар шамамен 17,2%-ды құрайды.
Дереккөз: 2021 жылғы Қазақстан Республикасының халық санағы
Ислам
69.2％
Христиандық
17.2％
Дінге сенбейтіндер
2.3％
Жауапсыз
11.0％
Қазақстандағы ислам халықтың дәстүрлі әдет-ғұрыптарына, мерекелеріне және отбасылық құндылықтарына өте терең әсер етеді. Рамазан (ораза айы) сияқты маңызды шаралар жалпықоғамдық оқиға ретінде кеңінен танылған. Сонымен бірге, ол салыстырмалы түрде зайырлы сипатқа да ие, ал күнделікті өмірдегі діни шариғат талаптарының орындалуы басқа кейбір ислам елдеріндегідей қатаң емес.
Қазақстан үкіметі дін бостандығына кепілдік бере отырып, экстремизм мен діни араздықтың алдын алу саясатын да белсенді жүргізіп келеді. Орталық Азияның басқа елдері сияқты геосаяси ықпалдарды ескере отырып, үкімет діни экстремистік топтардың белсенділігінен сақтанады және теңгерімді діни саясат арқылы қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылады.
Соңғы жылдары Қазақстан үкіметі Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына (ИЫҰ / OIC) қарасты Ислам елдерінің стандарттау және метрология институтына (SMIIC) мүше болып, адал (халал) өнімдерін стандарттау ісін ілгерілетіп келеді. Осылайша, экономикалық және халықаралық ынтымақтастық салаларында да ислам әлемімен байланысын нығайтып отыр.
■ Ұлы Жібек жолындағы әлемдік үш негізгі діннің таралуы
Ұлы Жібек жолы діндердің таралуы арқылы Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени алмасуды ілгерілетіп, әлемдік тарихтың дамуына үлкен үлес қосты.
Орталық Азиядан Қытайға, сондай-ақ Еуропаға дейін созылған кең-байтақ сауда жолы — Ұлы Жібек жолы тек сауда-саттық майданы ретінде қана емес, сонымен бірге мәдениет, дін, идеялар мен технологиялардың алмасу жолы ретінде де маңызды рөл атқарды. Мұндағы діннің таралуы бірбағытты емес, екіжақты белсенді қарым-қатынас түрінде жүрді.
Жібек жолы арқылы тараған буддизм, христиандық және ислам сияқты үш негізгі дін бүгінгі Орталық Азия, Шығыс Азия және Еуропадағы діни көзқарастардың қалыптасуына әлі де ықпал етіп келеді. Олардың әрқайсысы таралған аймақтарының жергілікті мәдениетімен тоғысып, әртүрлі формада дамыды.
Буддизм
Буддизм б.з.д. VI ғасырда Үндістанда пайда болып, Ұлы Жібек жолы бойымен Орталық Азия арқылы Қытайға тарады. Кейіннен Қытайдан Корей түбегіне, одан әрі Жапонияға өтіп, Шығыс Азиядағы буддалық мәдениеттің іргетасын қалады.
Әсіресе Махаяна буддизмі Қытайда ерекше қарқынмен дамып, Дзен және Дзедо (Таза жер) мектептері сияқты әртүрлі бағыттардың пайда болуына алып келді. Бұл ағымдар бүгінгі Шығыс Азияда да кеңінен ұстанылады. Сонымен қатар будда өнері, сәулеті мен философиясы Жібек жолы арқылы әр аймаққа тарап, өзіндік өркендеуге қол жеткізді және Шығыс Азияның мәдениетіне, өнеріне, дамуына орасан зор ықпал етті.
Христиандық
Ұлы Жібек жолы арқылы Қытайға жеткен христиандық — Несториандық деп аталатын шығыс шіркеуінің бір тармағы болды. Тан әулеті тұсында ол «Цзинцзяо» (Cзинцзяо) деген атаумен уақытша дәуірлегенімен, кейіннен Қытайдағы саяси өзгерістер мен басқа діндермен бәсекелестік салдарынан біртіндеп ығыстырылды.
Несториандықтың таралуы — Ұлы географиялық ашылулар дәуірінен әлдеқайда бұрын христиан дінінің Жібек жолы арқылы Шығыс Азияға тарағанының анық тарихи дәлелі әрі Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени алмасудың маңызды қыры болып табылады. Тікелей сабақтастық нашар сақталғанымен, бұл дерек сол дәуірдегі Еуразия ауқымындағы діни желілердің кеңдігін айғақтайтын өте маңызды тарихи факт болып саналады.
Ислам
VII ғасырда Арабия түбегінде пайда болған ислам діні Ұлы Жібек жолы арқылы Орталық Азияға қарқынды түрде тарады. Исламның кеңеюі Араб халифатының жерін кеңейтуімен тығыз байланысты болды, ал Жібек жолындағы сауда белсенділігінің артуы да бұған пәрменді серпін берді.
X ғасырдан бастап Орталық Азиядағы түркі халықтары біртіндеп исламды қабылдап, Жібек жолындағы сауданың басты қозғаушы күшіне айналды. Нәтижесінде бұл сауда жолы ислам мәдениетінің желісі ретінде де қызмет атқара бастады. Бұл жағдай Орталық Азиядан Қытайдың батыс аймақтарына дейінгі өңірдің мәдениеті мен әлеуметтік негіздерінде исламның терең тамыр жаюын қамтамасыз етті.
■ Орталық Азиядағы ислам
Ислам — Орталық Азия тарихындағы басты діндердің бірі әрі жергілікті мәдениетке, қоғамға және саясатқа орасан зор ықпал етіп келеді. Заңғар мешіттер мен медреселерден көрініс табатын ислам сәулеті, жоғары деңгейдегі астрономия мен медицинаны дамытқан ғұламалардың мұрасы, сондай-ақ ислам құқығы (шариғат) Орталық Азия мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды.
Орталық Азиядағы исламның дәстүрлі арнасы — байсалды әрі парасаттылықты ту ететін сунниттік суниттік ханафи мазхабы. Оның тарихы VIII ғасырдағы ислам империясының (Омейялар мен Аббасилер дәуірі) жорықтарынан бастау алады. Кейіннен түркі халықтарының бұл дінді өз еркімен қабылдауы, Моңғол империясының шапқыншылығы мен одан кейінгі билеуші элитаның исламдануы, Темір империясы тұсындағы ислам мәдениетінің гүлденуі, Ресей империясының билігі мен Кеңес Одағы дәуіріндегі діни қуғын-сүргіндерді бастан өткере отырып, бүгінгі күнге жетті. Қазіргі Орталық Азия мемлекеттерінің көбі зайырлы болып табылады және мұнда ислам мен зайырлылық қатар өмір сүріп жатыр, дегенмен олардың теңгерімі мен реттелу тәртібі әр елде әртүрлі.
Дәстүрлі исламдық құндылықтар неке мен жерлеу сияқты әдет-ғұрыптарда, отбасылық қарым-қатынастарда, сондай-ақ аймақтық ортадағы өзара көмек көрсету дәстүрінде (махалла т.б.) терең сақталған. Сонымен қатар, ханафи мазхабымен қатар руханиятқа басымдық беретін софизм (сопылық) ағымы да халық арасында терең сіңісіп, бұл өңірдегі діни төзімділік пен әртүрліліктің негізін қалады.
Қазіргі Орталық Азияда жаһанданумен бірге зайырлы өмір салты кеңінен таралуда, сонымен қатар КСРО ыдырағаннан кейінгі «исламға қайта оралу» және ұлттық бірегейліктің тірегі ретіндегі дәстүрлі құндылықтарды қайта бағалау процестері де қатар жүріп жатыр.
■ Наурыз
Наурыз — бұл Орталық Азияда, Таяу Шығыста, Кавказда және Балқан түбегінің кейбір аймақтарында кеңінен тойланатын көне дәстүрлі мереке. Парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді және ол күн мен түннің теңелетін күніне (әдетте 20 немесе 21 наурыз) сәйкес келеді.
Қазақстанда бұл мереке «Наурыз мейрамы» деп аталады және 21–23 наурыз аралығындағы үш күн мемлекеттік мереке болып саналады. Мемлекет бұл мерекенің елдегі көпұлтты және көпдінді әртүрліліктің символы ретіндегі маңыздылығына ерекше мән береді.
Қазақстандағы Наурыздың қайта жаңғыруы мен әдет-ғұрыптары
Кеңес Одағы ыдырап, тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан халқы өзінің көпғасырлық дәстүрлерін қайта жаңғырту мақсатында Наурыз мейрамын белсенді түрде атап өте бастады.
Олар 22 наурызды «Жаңа жылдың алғашқы күні» деп белгіледі. Бұл күні бүкіл Қазақстан бойынша демалыс болып жарияланып, ауқымды мерекелік шаралар өтеді. Егер бұл күні жаңбыр немесе қар жауса, халық оны жақсылықтың нышаны, сәтті жылдың бастауы деп қабылдайды. Олар үшін Наурызда жауған қар — молшылық пен құт-береке әкелетін ырыс.
Наурыз қарсаңында адамдар үйлерін мұқият тазалайды. Адамдар Жаңа жылды жақсы көңіл-күймен және тазалықпен бастаса, жыл соңы да ғажайып болады деп сенген. Мереке күні адамдар жаңа ақ киімдерін киіп, бір-бірінің үйіне қонаққа барады, мерекемен құттықтап, бір-біріне денсаулық пен ұзақ өмір тілейді. Жастар жағы бір-біріне сыйлықтар сыйлайды.
Сонымен қатар, Жапониядағы дәстүрлі «Озони» көжесі сияқты, бұл мерекенің де ажырамас басты асы — дәстүрлі мерекелік «Наурыз көже» ұсынылады. Қазақ ұғымында «7» саны қасиетті саналғандықтан, көженің құрамына міндетті түрде 7 түрлі дәм: су, ет, тұз, май, дән (күріш немесе бидай) және сүт (немесе айран/қатық) қосылуы шарт.
Осылайша, Наурыз жай ғана мереке емес, ол аймақтар мен халықтардың әртүрлі әдет-ғұрыптары тоғысқан өте бай мәдени кешен болып табылады.
ЮНЕСКО-ның Адамзаттың шартты емес (материалдық емес) мәдени мұралар тізіміне енгізілуі және оның маңызы
Наурыз мейрамы 2009 жылы ЮНЕСКО-ның (Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы) «Адамзаттың материалдық емес мәдени мұраларының өкілдік тізіміне» (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity) енгізілді.
Бастапқыда бұл ұсынысты Иран, Әзербайжан, Үндістан, Қырғызстан, Пакистан, Тәжікстан, Түркия және Өзбекстан сияқты 8 мемлекет бірлесе отырып ұсынған болатын. Кейіннен, 2016 жылы бұл тізімге Ауғанстан, Ирак, Қазақстан, Түркіменстан, ал 2024 жылы Моңғолия қосылып, бүгінгі таңда бұл мұраны жалпы саны 13 мемлекет бөлісіп отырғаны ерекше атап өтіледі. Осыған байланысты бұл тіркеу «Novruz, Nowruz, Nawrouz, Nauryz, Nooruz, Navruz, Nevruz» (Наурыз, Ноуруз, Нуроуз, Наурыз, Нооруз, Навруз, Невруз) сияқты әр аймақтың көптілді атауларын қатар көрсете отырып кеңейтілді.
Бұл тізімге енгізілудің төмендегідей аса маңызды мәні бар:
Әртүрлі мәдениеттердің ортақтасуы мен тоғысуының символы
Наурыз — тек бір елдің немесе бір ұлттың меншігі емес, ол кең-байтақ аймақты қамтып, әртүрлі тарихи әрі мәдени тамыры бар халықтар тарапынан тойланады. ЮНЕСКО тізіміне енгізілу — осы әртүрлілік пен әр өңірдегі өзіндік дамуды, сондай-ақ олардың ортақ құндылықтарын айшықтап, мәдени әртүрлілік пен өзара түсіністікті ілгерілетуге бағытталған ЮНЕСКО идеяларына толық сай келеді.
Тарихи тамырлардың танылуы
Зароастризмнен бастау алатын Наурыз — ислам діні келгенге дейінгі өте ұзақ тарихы бар мейрам. Оның тізімге енгізілуі Наурыздың жай ғана заманауи әдет-ғұрып емес, сонымен бірге көне мәдениеттің, дүниетанымның және сенімнің бүгінгі күнге дейін сақталып жеткен маңыздылығын көрсетеді.
Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасудың маңыздылығы
Материалдық емес мәдени мұра — ауызша дәстүрлер, орындаушылық өнер, әлеуметтік әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер мен қолөнер шеберлігі сияқты ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыратын «тірі мұраны» білдіреді. Наурыздағы әндер мен билер, арнайы тағамдарды дайындау тәсілдері мен жоралар ата-анадан балаға дарып, жергілікті қоғамдастықтардың бірегейлігіне (айдентикасына) айналған. ЮНЕСКО тізіміне ену бұл құндылықтарды халықаралық деңгейде қорғауға және үздіксіз дәріптеуге ықпал етеді.
Мәдени алмасу мен диалогты ілгерілету
Наурызды тойлайтын елдердің шекара таңдамай, бірлесе отырып өтінім беріп, оны кеңейтуі — мәдени диалогтың қаншалықты маңызды екенін дәлелдейді. Әртүрлі ұлттар мен дін өкілдерінің ортақ мереке арқылы бір-бірінің мәдениетін түсініп, құрметтеуі халықаралық қоғамдастықтағы бейбітшілік пен қатар өмір сүруге зор үлес қосады.
Туризм мен аймақтық экономикаға қосатын үлесі
ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы мәртебесін алу халықаралық және ішкі назарды арттырып, туристер ағынын көбейтуге, дәстүрлі қолөнер мен тағам мәдениетін дамытуға, осылайша жергілікті экономикаға оң ықпал етуге мүмкіндік береді.
Қазақстан үшін Наурыз — елдің бай мәдени мұрасын әлемге танытуда зор маңызға ие. Ол ұлттық бірегейлікті қалыптастыру мен сақтауда, сондай-ақ қоғамдық келісімді нығайтуда бағалы «тірі мұра» ретінде бүгінгі күнге дейін қастерленіп сақталып келеді.
Қазақстан-Жапония
Жібек жолықауымдастығы